Muhaddislar sultoni: Imom al-Buxoriyning hayoti va ilmiy merosi

Islom olamida «Muhaddislar sultoni» degan yuksak sharafga sazovor bo‘lgan buyuk vatandoshimiz Imom al-Buxoriy butun bashariyat ma’naviy xazinasiga o‘chmas iz qoldirgan daholardan biridir. Uning hayot yo‘li, ilmga bo‘lgan sadoqati va qoldirgan ulkan merosi asrlar o‘tsa-da, o‘z ahamiyatini yo‘qotmay kelmoqda.

 Yoshlik yillari va ilmga intilish

Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 810-yil 21-iyulda Buxoro shahrida tavallud topgan. Otasi Ismoil o‘z davrining yetuk muhaddis va olimlaridan biri bo‘lib, Imom Molik kabi buyuk zotlardan saboq olgan.

Kichkintoy Muhammad yoshligidanoq otadan yetim qolib, onasi – oqila va taqvodor ayol tarbiyasida ulg‘aydi. U 5–6 yoshlaridan boshlaboq Qur’oni Karim va hadislarni yod olishga kirishdi. Tabiatan favqulodda kuchli xotira egasi bo‘lgan bo‘lajak alloma o‘smirlik yillaridayoq minglab hadislarni roviylari bilan birga yod bilgan.

 Mashaqqatli safarlar va ilmiy izlanishlar

Hadis ilmini mukammal egallash va uning rostakam to‘g‘risini soxtasidan ajratish maqsadida Imom Buxoriy o‘z davrining ilm markazlari bo‘lgan ko‘plab shahar va mamlakatlarga uzoq muddatli safarlar uyushtirgan.

U Hijoz (Makka, Madina), Shom, Misr, Basra, Kufa, Bag‘dod va Xuroson kabi hududlarni piyoda va tuyada kezib, minglab ustozlardan saboq oldi. Bu safarlar davomida yuz minglab hadislarni o‘rganib, ularning har birining roviylari (hadisni rivoyat qilgan shaxslar) hayotini, ularning rostgo‘yligi va adolatini igna bilan quduq qazigandek sinchkovlik bilan tekshirdi.

 Beqiyos meros: «Al-Jome’ as-Sahih»

Imom Buxoriy umri davomida 20 dan ortiq qimmatli asarlar yozib qoldirgan. Ularning eng ulug‘i va Qur’oni Karimdan keyingi eng ishonchli manba deb eʼtirof etilgan kitob — «Al-Jome’ as-Sahih» («Ishonchli to‘plam») hisoblanadi.

• Alloma bu asarni yozish uchun 16 yil vaqt sarflagan.

• Kitobga kiritilgan har bir hadisni joyiga qo‘yib, ikki rakat namoz o‘qib, poklanib, so‘ngra kiritgan.

• Jami 600 mingga yaqin hadis ichidan eng saralangan, ishonchli 7 mingga yaqin (takrorlari bilan) hadisni ushbu 4 jildli asarga jamlagan.

Shuningdek, uning axloq-odob mavzusidagi «Al-Adab al-mufrad» («Adab durdonalari») asari har bir inson uchun hayotiy dasturilamal bo‘lib xizmat qiladi.

 Abadiy xotira va ehtirom

Imom al-Buxoriy hayotining so‘nggi yillarida Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘iga kelib yashagan va 870-yilda shu yerda vafot etgan.

Bugungi kunda yurtimiz mustaqillikka erishgach, Xartang qishlog‘ida allomaning nomi bilan ataluvchi ulug‘vor yodgorlik majmui bunyod etildi. Ushbu ziyoratgoh nafaqat O‘zbekiston, balki butun Islom olami uchun muqaddas maskanga aylangan.